Czeski mak

Mak należy do najważniejszych czeskich roślin uprawnych. Dowodzą tego nazwy m.in. dziesięciu czeskich miejscowości związanych z makiem: Makov, Makalová, Makolusky, Makarov, Maksičky, Makotřasy, Máme i in. Popularne są też nazwiska pochodzące od maku: Mák, Makoš, Makovec, Makovička, Maksovský, Maksička.

Mak jest wszechobecny w kulturze czeskiej. Bohater czeskich bajek – Honza, wyrusza w świat z paczką makowych ciastek. Mak jest obecny w pieśniach, piosenkach, bajkach, baśniach i wierszach.

Tradycyjna czeska kuchnia nie może istnieć bez maku. Odnosi się to również do całej kuchni i kultury słowiańskiej. U większości Słowian: Polaków, Słowaków, Ukraińców, Białorusinów największe tradycyjne święta, takie jak Boże Narodzenie i Wielkanoc nie mogą się obyć bez maku.

Do XIX w. mak w Czechach był popularną rośliną ogrodową. Uprawiano głównie odmianę maku szarego (szaroziarnistego) Marianne, która do tej pory jest obecna w Austrii. Następnie mak zaczęto kultywować na polach. Konieczne było sadzenie w szerokich grządkach, przerzedzanie, okopywanie i ręczne żniwa. Po roku 197o, dzięki Schreierowi nastąpiło pełne zmechanizowanie upraw. Dzięki temu obecnie mak można uprawiać w wąskich grządkach 12,5 – 25 cm a rośliny nie zrastają się. Łatwiejsze jest odchwaszczanie – obecnie wykorzystuje się do tego herbicydy a do żniw używa się młockarni. Początkowo na 1 m2 przypadało 20 roślin, na każdej z nich było 3-5 makówek. Obecnie jest to ok. 50-80 roślin na m2, z 1-2 makówkami na każdej z nich.

W 2001 w Czechach utworzono Krajowe Stowarzyszenie Podmiotów Prawnych i Osób Fizycznych Uprawiających, Przetwarzających i Handlujących Makiem. W tym samym roku do technologii upraw dodano szereg nowych zapisów. Głównie chodziło o poprawienie doboru herbicydów, ochronę przed szkodnikami i chorobami, lepszą kalibrację nasion, używanie stymulantów i nawozów dolistnych oraz możliwość regulacji dojrzewania i stopnia zachwaszczenia. Rozszerzył się wybór odmian, w tym ozimych i pojawiły się sorty z różną zawartością morfiny. Przeważający stał się zbiór maku z makowinami, ponieważ zmniejsza to straty plonów i minimalizuje ryzyko uszkodzenia nasion.

Ogromny przyrost upraw maku w Czechach nastąpił po 1990 roku, po wielkim spadku produkcji zwierzęcej, a co za tym idzie – ograniczeniu upraw ziaren i pasz. Po zdominowaniu światowego rynku maku i rosnącym zainteresowaniu Federacji Rosyjskiej, w 2006 roku doszło do wzrostu cen i dalszego przyrostu areału.

Mak, po pszenicy, jęczmieniu ze słodem i rzepaku stał się czwartym towarem pochodzenia roślinnego, pod względem wolumenu sprzedaży eksportowej. Wyprzedził buraki cukrowe, ziemniaki, chmiel, kukurydzę, i inne.

Wysokie ceny maku w 2008 roku spowodowały wznowienie produkcji w Turcji i przyczyniły się do jego ekspansji w innych krajach – na Ukrainie, na Węgrzech, we Francji, Holandii, Słowacji i innych. W styczniu 2009 roku ceny spadły z kolei poniżej 1€/kg lub mniej. Pomimo gwałtownych zmian cen i dużej konkurencji, dzięki wielowymiarowemu rolnictwu, wysokiemu poziomowi wiedzy agronomicznej i właściwemu klimatowi, mak jest nadal uprawiany w Czechach. Po kryzysie cenowym na rynku sprzedaży w 2008/2009 r., powierzchnia upraw zmniejszyła się (szacunkowo ok. 50 tys. ha), ale nadal jest to około 2% całkowitej powierzchni siewu, co daje Czechom największą koncentrację maku na świecie.

W 2009 r. mak uprawiano w Czechach na 53 623 ha, co stanowi 38,2% powierzchni światowej (140 534 ha). Obecnie Czesi eksportują ponad 30 tys. ton maku rocznie. Na potrzeby krajowe przeznaczonych jest ok. 4-5 tys. ton. Plony nasion nie są wysokie – z hektara otrzymuje się średnio 600 kg, jednak udział czeskiego eksportu to aż 44% eksportu światowego.